Leren van concepten

Beschrijving van de (deel)vaardigheid
In deze reeks van – in totaal – acht lessen gaan we het begrip sociale ongelijkheid conceptualiseren. Dat wil zeggen: het begrip ontrafelen en met de leerlingen opnieuw construeren aan de hand van voorbeelden en associaties bij de (deel)begrippen. Het leren en begrijpen van een concept verloopt immers niet via het reproduceren van een talige definitie. Door middel van het aangeboden lesmateriaal bouwen leerlingen aan een netwerk van associaties, voorbeelden, tegenvoorbeelden, vergelijkingen, kenmerken en indicatoren, en verbanden, waardoor concepten meer betekenis krijgen en makkelijker kunnen worden onthouden. Ook de inherente redeneringen in het concept worden ontrafelt en verduidelijkt met behulp van voorbeelden.

De nadruk in dit lesmateriaal ligt op het kernconcept sociale ongelijkheid. De context die we gebruiken om dit concept uit te diepen is het begin van de Coronapandemie. Door vergelijking van effecten van de epidemie in verschillende landen en op verschillende bevolkingsgroepen wordt het begrip sociale ongelijkheid concreet gemaakt en wordt een begin gemaakt met het ontleden van de samenhang met de andere (hoofd)concepten.

Omdat in een context vrijwel altijd verschillende sociaalwetenschappelijke hoofdvraagstukken (ongelijkheid, cohesie, identiteit en verandering) samenkomen, wordt die samenhang in dit lesmateriaal zichtbaar gemaakt. Leerlingen passen de vier hoofdconcepten van maatschappijwetenschappen toe om sociale kwesties te ontleden. Ze onderzoeken hoe in verschillende samenlevingen, sociale ongelijkheid, sociale cohesie, vorming/identiteit en verandering(en) samenhangen, aan de hand van een gegeven context: het begin van de Coronapandemie. Puntsgewijs gaat het om de volgende doelen:

• het adequaat (leren) toepassen van concepten in nieuwe contexten
• het leren denken over sociale kwesties in termen van uitkomsten van een samenspel van variabelen, dat wil zeggen verschillende factoren die kunnen variëren (b.v. de mate van ongelijkheid, de mate van cohesie, en door de variatie weer invloed hebben op andere variabelen
• leerlingen leren (ten aanzien van dat samenspel) onderscheid te maken tussen statistische verbanden en het beschrijven van de werking van een verband of mechanisme, en de gevolgen of uitwerking die bepaalde factoren mogelijk hebben
• leerlingen leren verschillende perspectieven/visies/paradigma’s op de (werking van) verbanden te benoemen/te onderscheiden. En daarmee:
• leren leerlingen onderzoeken (beschrijven, verklaren, en het beredeneren en onderbouwen van mogelijke oplossingen voor sociale maatschappelijke vraagstukken).

Om die doelen te bereiken is het nodig dat het leren van concepten op een hoger niveau komt te liggen: het moet meer zijn dan kunnen reproduceren: het gaat om dieper leren begrijpen en beter kunnen toepassen. Belangrijke vaardigheden daarbij zijn het kunnen onderscheiden en benoemen van indicatoren voor een concept (of variabele). Ook is het nodig dat leerlingen een concept niet op basis van één voorbeeld leren, maar een concept leren gebruiken in meerdere contexten (door het bestuderen van meerdere voorbeelden en associaties). Hulpmiddelen om die complexiteit te leren doorgronden zijn het kunnen gebruiken en herkennen van denkschema’s die het redeneren vereenvoudigen. In de lessen worden de denkstappen dan ook geoefend met behulp van definitieschema’s en (causale) redeneerschema’s.

Uitgangspunten bij de didactiek
We maken gebruik van de Context-Concept-Context-benadering (zie didactische principes). Dat wil zeggen dat er in het lesmateriaal een wisselwerking moet zijn in het opdoen van kennis over een context/casus enerzijds, en aan de hand daarvan het leren (gebruiken) van de concepten anderzijds. Vervolgens moet die kennis van de context en de concepten weer gebruikt wordt in een nieuwe context, om de kennis te verdiepen. Het gaat dus om het leren van begrippen aan de hand van concrete casuïstiek/contexten/aandachtsrichters. Daarvan leiden we begrippen (concepten) af, waarmee we de context ontrafelen, duiden en verklaren en leren denken over oplossingen. Die concepten kunnen we weer toetsen aan nieuwe voorbeelden of casuïstiek. Vandaaruit kunnen we concepten nog preciezer formuleren en met meer distantie verder ontwikkelen, waardoor je leerlingen weer op een hoger niveau kan leren redeneren en afwegingen kan leren maken over concrete sociale kwesties/contexten. Doel van maatschappijwetenschappen is tenslotte het kunnen analyseren van maatschappelijke vraagstukken; niet het kunnen reproduceren van concepten.

Wat betreft de bronnen/ de casuïstiek:

• Het gebruik van de vele diverse bronnen is onderscheidend in deze lessen. We denken dat het bouwen aan een netwerk van associaties rond een begrip makkelijker/dieper gaat, dan het leren reproduceren van een talige definitie.
• De bronnen zijn divers.
  • Er is een variatie van talige bronnen (bijvoorbeeld kranten) en visuele bronnen (bijvoorbeeld foto’s, filmpjes et cetera)
  • Er worden meerdere voorbeelden van hetzelfde onderwerp gegeven (bijvoorbeeld de pandemie in verschillende landen)
  • Er worden uiteenlopende voorbeelden van het concept sociale ongelijkheid gegeven (op het gebied van gezondheid/kansen op een besmetting, maar ook met betrekking tot inkomens, huisvesting, onderwijs, werk et cetera)

Er is gekozen voor de Coronapandemie om het concept van sociale ongelijkheid te ontleden. De lessen vielen samen met het eerste half jaar van de pandemie, waardoor het voorbeeldmateriaal een voor leerlingen betekenisvolle context bood. Door de gevolgen van de pandemie met betrekking tot de levensomstandigheden van mensen in verschillende landen, voor verschillende bevolkingsgroepen te vergelijken wordt het conceptuele netwerk van leerlingen uitgebreid met meerdere associaties (verschillende voorbeelden). Het is materiaal dat leerlingen niet zo gauw vanuit hun omgeving meekrijgen.

We sluiten onder meer aan bij principes van het taalgericht vakonderwijs

1. Door het gebruik van uiteenlopende bronnen, die leerlingen deels kennen uit hun eigen leefwereld krijgen leerlingen meerdere voorbeelden en associaties bij een begrip en worden begrippen stapsgewijs opgebouwde.
2. Termen uit de definitie die ogenschijnlijk voor zichzelf spreken worden met voorbeelden verhelderd: sociaal in het concept sociale ongelijkheid (mensen zonder verzekering, die moeten doorwerken en niet thuis kunnen blijven en meer risico lopen, et cetera) en door de tegenstelling met natuurlijke ongelijkheid (ouderen die meer vatbaar zijn voor het virus, et cetera). Deelbegrippen als maatschappelijke waardering worden verhelderd met behulp van voorbeelden (zie bijvoorbeeld de vergelijking Messi en Cruijff of de inkomens van de bankier en de schoonmaakster) en andere contexten (huisvesting, inkomensongelijkheid et cetera)
3. We maken gebruik van illustraties en schema’s om het onthouden te stimuleren door een verbinding te leggen tussen het visuele geheugen en het talige geheugen: zo helpen we leerlingen definities te ontleden en te verhelderen. Het gaat om definitieschema’s waarin de talige begrippen in onderdelen worden ontleed, schema’s van causale verbanden en de werking van mechanismen, en schema’s van samenhang tussen concepten waarmee complexere (causale) processen inzichtelijk worden gemaakt.
4. De docent modelleert, maar leerlingen herleiden ook zelf de definities, verbanden en mechanismen met behulp van de gegeven schema’s, ondersteund door betekenisvol contextmateriaal.
5. Tot slot is interactie belangrijk: in de lessen komen samenwerkingsopdrachten voor, waardoor leerlingen op een (inter)actieve manier concepten construeren en leren toepassen. Doordat veel lessen online zijn uitgevoerd is dit principe minder goed uit de verf gekeomen.

Aansluiting op de rubrics
Het curriculummateriaal beoogt om het sociaalwetenschappelijk redeneren van leerlingen naar een hoger niveau te kunnen tillen. Het progressiemodel (bestaande uit drie rubrics) over het sociaalwetenschappelijk redeneren beschrijft de verschillende redeneeractiviteiten in drie niveaus. Hieronder zijn de meest relevante redeneeractiviteiten voor dit curriculummateriaal uit de drie rubrics uitgelicht.

Rubric 1-3 ‘redeneren met sociaalwetenschappelijke concepten’ en ‘concretiseren van concepten’

Het adequaat leren gebruiken van concepten bij het beschrijven, verklaren en leren beredeneren van oplossingen van maatschappelijke vraagstukken kan worden verbeterd door het sociaalwetenschappelijk redeneren met deze concepten en door het inzetten van onderzoeksvaardigheden: hypothesen formuleren, variabelen onderscheiden en benoemen, het operationaliseren van een concept of variabele, indicatoren bedenken of herkennen, gegevens interpreteren, het kunnen geven van passende voorbeelden en tegenvoorbeelden.

Concepten maken vaak deel uit van een causale redenering, in de vorm van variabelen die met elkaar samenhangen: bijvoorbeeld de (mate van) sociale ongelijkheid, de (mate van) sociale cohesie en de vorming van identiteit. Daarom is voor een adequaat gebruik van concepten ook van belang dat leerlingen:

• causaliteit en correlatie of interdependentie kunnen onderscheiden
• oorzaken en gevolgen, ofwel onafhankelijke en afhankelijke variabelen, ofwel de richting van een verband kunnen onderscheiden (mede door vergelijken).
• een mechanisme of werking van een proces kunnen analyseren
• samenhang tussen hoofdvraagstukken of hoofdconcepten kunnen beredeneren (bijvoorbeeld aan de hand van de Coronapandemie)
• kunnen reflecteren op contexten of maatschappelijke problemen met behulp van een conceptueel kader
• oplossingen kunnen beredeneren en afwegen van vanuit de samenhang tussen de hoofdvragen

Zie ook: rubric 2 ‘Verklaren van maatschappelijke problemen’

Beschrijving kennisclip
Doel van het filmpje is om aan de hand van een concreet voorbeeld voor leerlingen duidelijk te maken wat een concept eigenlijk is. Er wordt verduidelijkt wat de functie van concepten zijn en waarom we ze nodig hebben. Omdat vergelijken een belangrijke denkstap is bij het conceptualiseren wordt hier gebruik gemaakt van een analogie (het concept boom). In het filmpje komt aan de orde dat concepten leren eigenlijk verloopt door het opbouwen van een netwerk van kenmerken, voorbeelden, tegenvoorbeelden, analogieën, contexten en associaties. Alleen op die manier kun je een concept (leren) gebruiken. Dat kan niet als je alleen de definitie uit je hoofd leert en dat wordt geïllustreerd aan de hand van het begrip sociale ongelijkheid en verschillende voorbeelden daarvan (onderwijskansen/achterstandswijken/levensverwachting etcetera).