Inleiding
Hoe kun je als docent lesmateriaal (leren) ontwerpen gericht op bevordering van het sociaalwetenschappelijk redeneren? In het schooljaar 2020-2021 organiseerden we een professionele leergemeenschap (PLG) waaraan tien docenten maatschappijleer en maatschappijwetenschappen deelnamen. In deze PLG gingen de docenten aan de slag met het progressiemodel en de curriculummaterialen. Docenten konden deze materialen aanpassen en inbedden in hun eigen lessen om te oefenen met specifieke redeneer-vaardigheden. Daarnaast hebben zij een onderdeel uit hun eigen onderwijs herontworpen [zie lesbeschrijvingen PLG]. Het voornaamste doel van de PLG was om docenten te ondersteunen bij het meer (expliciet) centraal stellen van de redeneer-vaardigheden en daarbij gebruik te maken van de didactische principes en voorbeelden uit het curriculummateriaal.
De aanpak in de leergemeenschap is gebaseerd op een verkennend literatuuronderzoek (o.a. Clarke & Hollingsworth, 2002; Desimone, 2009; Van Veen et al., 2010). We formuleerden drie ‘vakspecifieke’ kenmerken van effectieve docentprofessionalisering en drie ‘organisatorische’. Deze worden hieronder kort toegelicht:
Vakspecifieke kenmerken
- Inhoudelijke coherentie: vakspecifiek denken en handelen centraal
- Werken met ‘good practice voorbeelden’
- Expliciteren van denk- en redeneerwijzen
Professionalisering is het meeste effect wanneer deze zich richt op het vakspecifieke handelen in de klas; op het snijvlak van vakinhoud, vakdidactiek en het leerproces van leerlingen. Centrale vragen in een dergelijke ‘leeromgeving’ zijn: Wat houdt mijn vak (of een specifieke redeneerwijze) nu precies in? Wat vinden leerlingen lastig? Welke ideeën en/of misconcepties hebben ze? En: welke opdrachten of instructiewijzen kan ik inzetten om leerlingen te ondersteunen? De PLG had precies die vakspecifieke insteek: het progressiemodel biedt veel aanknopingspunten om in gesprek te gaan over de doelen van maatschappijwetenschappen, terwijl de lijst met naïeve redeneerwijzen houvast biedt voor het verkennen van het leerlingperspectief. Tot slot bieden de ontwikkelde curriculummaterialen (de scaffolds, opdrachten en kennisclips) uitgewerkte didactische voorbeelden voor het aanleren van vaardigheden en redeneerwijzen bij maatschappijwetenschappen.
Organisatorische kenmerken
- Ontwerpen van concrete producten
- Samenwerken gedurende langere periode en professionele dialoog
- Professioneel experimenteren
- Feedback van vakexperts
Docenten zes keer bij elkaar (online of op locatie) over een periode van negen maanden. Tijdens de bijeenkomsten was er veel ruimte voor peerfeedback en uitwisseling van ideeën en knelpunten. Twee vakdidactici begeleidden de bijeenkomsten, boden input en ondersteunden de docenten bij het concretiseren van vaardigheden en het ontwikkelen van opdrachten. De docenten werden aangemoedigd om de curriculummaterialen in hun eigen lessen in te zetten. Op basis van het progressiemodel en de curriculummaterialen ontwikkelden zij tijdens de bijeenkomsten eigen lessen of opdrachten om hun leerlingen te ondersteunen bij het oefenen met redeneervaardigheden. Deze lessen werden in de eigen klassen uitgeprobeerd en de ervaringen werden in de laatste bijeenkomst uitgewisseld.
Opzet van de bijeenkomsten
Tijdens de eerste drie bijeenkomsten werkten we vooral aan een gedeelde kennisbasis (oktober t/m december). Tijdens de drie vervolgbijeenkomsten verschoof de nadruk meer naar de eigen (her)ontwerpen (januari t/m juni). Uitwisseling van materialen en geschreven (peer)feedback verliepen via de ELO (Canvas Free for Teachers). Hieronder beschrijven we kort de inhoud van de bijeenkomsten.
- Progressiemodel en naïeve redeneerwijzen: Tijdens de startdag (op locatie) in oktober stonden de lijst met naïeve redeneerwijzen en het progressiemodel centraal. Docenten verkenden de vakvaardigheden aan de hand van een aantal filmpjes en voorbeelden van leerlingantwoorden. Daarna presenteerden we de curriculummaterialen van twee thema’s (‘visualiseren van oorzaak-gevolg relaties’ en het ‘leren van concepten’) en verkenden we de aansluiting met het progressiemodel. Als ‘huiswerk’ zochten de deelnemers naar ‘naïeve redeneerwijzen’ of redeneerfouten in eigen leerlingantwoorden en analyseerden een eigen opdracht aan de hand van het progressiemodel. Zij verkenden bij welke redeneervaardigheden hun opdracht aansloot.
- Ontwerpprincipes: In de tweede bijeenkomst (online) gingen we dieper in op de ontwerpprincipes van het project. Vervolgens presenteerden we de curriculummaterialen van de andere twee thema’s (‘cijfers in de actualiteit’ en ‘landen vergelijken’) en verkenden de aansluiting met de ontwerpprincipes. Na de bijeenkomst ontwikkelden de deelnemers op basis van de besproken materialen een eerste eigen idee.
- Redeneren en het gebruik van concepten: De derde bijeenkomst (online) richtte zich inhoudelijk op de samenhang bij maatschappijwetenschappen tussen redeneervaardigheden en het leren van vakinhoudelijke concepten. In deze bijeenkomst was er veel ruimte voor peerfeedback op de eerste ontwerpideeën van de deelnemers.
- Ontwerp van lessen: De korte vierde bijeenkomst in januari (online) was vooral gericht op
uitwisseling van ervaringen en afspraken rond planning. In kleine groepjes werden de ontwerpideeën verder geconcretiseerd. Na deze bijeenkomst werkten de deelnemers zelfstandig verder aan hun ontwerp. In deze periode organiseerden de vakdidactici twee maal een individueel contactmoment, waarin de uitwerking van het ontwerp werd besproken en procesbegeleiding werd geboden. - Verbeteren lessen: De vijfde bijeenkomst in maart (online) duurde de hele dag. De deelnemers presenteerden hun eigen ‘betekenisvolle’ opdracht, de belangrijkste ‘scaffolds’ en de aansluiting met het progressiemodel. In de middag was er ruimte om in duo’s verder te werken. Na deze bijeenkomst voerden de docenten in de periode maart tot mei hun lessen uit.
- Uitwisseling en reflectie: Tijdens de afsluitende middag in juni (op locatie) wisselden docenten aan de hand van leerlingmateriaal de ervaringen uit en evalueerden we de PLG.