Het schoolvak maatschappijwetenschappen helpt leerlingen om met gebruik van sociaalwetenschappelijke concepten en theorieën, actuele maatschappelijke problemen te analyseren, en na te denken en discussiëren over mogelijke oplossingen. Het leren en onderwijzen van dit sociaalwetenschappelijk redeneren is een grote uitdaging. Het gaat om een complexe vaardigheid. We geven hieronder een korte uitleg.
Maatschappelijke problemen
Bij het vak maatschappijwetenschappen staan maatschappelijke vraagstukken centraal. Het gaat hierbij om problemen waarbij veel mensen betrokken zijn en die dus het individu overstijgen. Het identificeren van een probleem als maatschappelijk probleem is sterk afhankelijk van de context en de tijd waarin het zich afspeelt. Er zijn verschillende opvattingen over mogelijke oplossingen voor maatschappelijke problemen.
Beschrijven, verklaren en oplossen van maatschappelijke problemen
Sociaalwetenschappelijk redeneren is volgens Klijnstra, Ruijs, Stoel en van Boxtel (2022) aan de orde bij het beschrijven, verklaren en oplossen van maatschapelijke problemen. Met ‘oplossen’ wordt niet bedoeld dat het probleem daadwerkelijk wordt opgelost, maar dat mogelijke oplossingen besproken en afgewogen worden. Deze conceptualisering van sociaalwetenschappelijk redeneren in drie onderdelen, is gebaseerd op inzichten van sociologen (o.a. van Tubergen, 2020; Ultee et al., 2003) en vakdidactisch onderzoekers (o.a. Sandahl, 2015).
Redeneeractiviteiten
Bij het beschrijven, verklaren en oplossen van maatschappelijke problemen zijn volgens Klijnstra, Ruijs, Stoel en van Boxtel (2022) vijf redeneeractiviteiten aan de orde:
- Vergelijken: van groepen; landen; momenten; oorzaken; waarden, normen en belangen van verschillende actoren; theorieën; modellen; paradigma’s; bronnen/gegevens; oplossingen en perspectieven
- Causale analyse: onderscheiden van oorzaken, verbinden van oorzaken en gevolgen, onderscheiden van actoren, formuleren van een conclusie/hypothese over de belangrijkste oorzaak/oorzaken of de beste oplossing(en)
- Gebruik van theorieën, modellen en concepten: redeneren met sociaalwetenschappelijke concepten, theorieën, modellen en paradigma’s, concretiseren van concepten met behulp van indicatoren en voorbeelden
- Gebruik van bewijs: gebruiken van bronnen en empirische gegevens om een probleem te beschrijven of te verklaren of om oplossingen te evalueren of voor te stellen; kritisch omgaan met bronnen en gegevens; vergelijken van groepen
- Gebruik van perspectieven en reflectie daarop: redeneren met distantie, vergelijken van perspectieven en reflecteren op eigen betrokkenheid.
Klijnstra, T., Ruijs, G., Stoel, G., & van Boxtel, C. (2022). Sociaalwetenschappelijk redeneren bij maatschappijwetenschappen. Landelijk Expertisecentrum Mens- en Maatschappijvakken.