De actualiteit ontcijferd

Beschrijving van de (deel)vaardigheid
In dit curriculummateriaal proberen we leerlingen meer sociaalwetenschappelijk te laten redeneren over ‘de actualiteit’. ‘De actualiteit’ is een breed begrip. Er is daarom gekozen om de focus te leggen op het gebruik van cijfers in de actualiteit. Het hoofddoel van dit educatief curriculummateriaal is dat leerlingen leren om cijfers in de actualiteit te betwijfelen en om op basis van data en gegevens onderbouwde conclusies te kunnen trekken Vandaar ook de titel: ‘De actualiteit ontcijferen’.

Een voorbeeld: verschillende nieuwsmedia (zie bijvoorbeeld NOS, AD, Volkskrant, RTL Nieuws) berichtten dat 40% van de aanhoudingen door agenten niet gerechtvaardigd zou zijn. Nederlanders met een migratieachtergrond worden vaak ten onrechte staande gehouden door de politie. Maar kloppen de conclusies over etnisch profileren wel? De nieuwsmedia verwijzen naar het onderzoeksrapport Boeven Vangen van onderzoeksbureau Twynstra Gudde. Arjen Lubach laat in Zondag met Lubach zien dat je op basis van dit rapport deze conclusies niet kunt trekken. Lubach ontcijfert deze actualiteit en zet hierbij relevante denkstappen die leerlingen in dit educatief curriculummateriaal ook leren toepassen.

Het leren ontcijferen en analyseren van de actualiteit is een complexe taak. Hiervoor hebben leerlingen een aantal gereedschappen nodig. Dat zijn de denkstappen die leerlingen leren zetten om de actualiteit te kunnen ontcijferen. Er zijn een aantal terugkerende denkstappen:

• Leerlingen leren kritisch te reflecteren op het verschil tussen intuïtief oordelen en kritisch redeneren, door hun eigen preconcepties/onderbuikgevoelens te expliciteren en na afloop van de oefeningen te vergelijken met de conclusies die ze trekken vanuit een beredeneerd sociaalwetenschappelijk perspectief
• Leerlingen leren onderscheid te kunnen maken tussen absolute en relatieve cijfers
• Leerlingen leren om op basis van gelijkwaardige categorieën cijfers uit de actualiteit met elkaar te vergelijken en daarna cijfers in perspectief te plaatsen: gaat het om de uitzondering of om de trend?
• Leerlingen leren welk effect de weergave van cijfers in grafieken kan hebben op de interpretatie ervan
• Leerlingen leren om over actuele vraagstukken te kunnen concluderen op basis van cijfers door bovenstaande denkstappen geïntegreerd toe te passen

Uitgangspunten bij de didactiek
In het nieuwe examenprogramma maatschappijwetenschappen staat de concept-contextbenadering centraal. Hierdoor kan het leren binnen maatschappijwetenschappen voor leerlingen betekenisvoller gemaakt worden (Van Boxtel, Hemker, Klijnstra & Ruijs, 2018). Vanuit concrete, betekenisvolle contexten (zoals criminaliteit) kunnen abstracte concepten worden verhelderd voor de leerlingen. In dit curriculummateriaal voegen we nog een C toe aan de concept-context benadering. Het gaat hier om de Context–Concept–Context-benadering. Er wordt gestart vanuit de context van de leerling: wat weet een leerling al over de betreffende actualiteit? Wat voelt hij hierbij? Welke emoties roept het op en welke conclusies trekt de leerling bij het zien van het cijfer uit de actualiteit? Deze beginsituatie wordt bij elk lesonderdeel (zie figuur 1) in kaart gebracht en vormt de eerste Context. Vervolgens wordt deze context gekoppeld aan conceptuele kennis. Dat kan bijvoorbeeld kennis zijn over absolute en relatieve getallen, maar het kan ook te maken hebben met het leren vergelijken van cijfers uit de actualiteit of het conceptualiseren van de betreffende actualiteit. Kortom, het gaat om de tweede C: het Concept. In de laatste stap wordt er weer teruggekeerd naar de concrete actuele casus (context): verandert de blik op de actualiteit doordat er door een meer conceptuele bril naar is gekeken? En verandert hierdoor ook de eigen blik op de actualiteit? Kortom, de derde C gaat wederom over de context, maar dan meer “gehinderd” door (conceptuele) kennis dan bij de eerste context.

Hieronder staan de zes lesonderdelen en de bijbehorende contexten weergegeven. Na elk lesonderdeel formuleren leerlingen vuistregels die zij kunnen gebruiken bij het ontcijferen van de actualiteit. Deze vuistregels passen zij toe in de eindopdracht (lesonderdeel 6).

1. Modelleren van denkstappen analyseren actualiteit
   1.1 Etnisch profileren
   
2. Onderscheiden van absolute en relatieve getallen
   2.1 Aanval haaien Australië
   2.2 Criminaliteit onder vluchtelingen
   
3. Vergelijken met cijfers (+ absolute en relatieve getallen)
   3.1 Criminaliteit onder vluchtelingen en Nederlanders
   3.2 Vergelijking criminaliteit tussen landen
   
4. Concluderen met cijfers
   4.1 Betrouwbaarheid peilingen over zwarte piet
   
5. Het presenteren van cijfers in de actualiteit
   5.1 Snelheidslimiet op Nederlandse snelwegen
   5.2 Aantal mensen dat leeft in extreme armoede
6. Checklist vuistregels en eindopdracht
   6.1 Schelden en intimidatie leerlingen naar docenten
   6.2 Taalachterstand kinderen (Het Parool, zie link)
   6.3 Eigen context

In navolging 4C/ID-model van Van Merriënboer (1997) wordt er in dit materiaal gestart met het modelleren van het einddoel: het ontcijferen van de actualiteit door bovengenoemde denkstappen toe te passen. Dat doen leerlingen aan de hand van het fragment van Zondag met Lubach over Etnisch profileren. Lubach modelleert de complexe taak en leerlingen deduceren de denkstappen uit het fragment. In de daaropvolgende lesonderdelen worden de verschillende denkstappen losstaand geoefend en ingeslepen in herkenbare en realistische contexten. Dergelijke contexten dragen bij aan het inslijpen van complexe taken en vaardigheden (zie Bransford et al., 2002; Van Merriënboer & Kirschner, 2017). Leerlingen leren bijvoorbeeld om onderscheid te maken tussen absolute en relatieve cijfers in twee contexten: 1) de kans om aangevallen te worden door een haai en 2) de mate van criminaliteit onder vluchtelingen. Er is bewust gekozen voor een cumulatieve opbouw in complexiteit en mate van (emotionele) betrokkenheid en gevoeligheid van de contexten. De context haaienaanvallen is minder complex en emotioneel geladen voor leerlingen dan criminaliteit onder vluchtelingen). In figuur 2 staat een voorbeeld van de opdracht waarin leerlingen aan de slag gaan met de context criminaliteit onder vluchtelingen.

Figuur 2: Voorbeeld onderscheiden absolute en relatieve cijfers

krantenartikel NRC – bron cbs

Aansluiting op de rubrics
Het curriculummateriaal beoogt om het sociaalwetenschappelijk redeneren van leerlingen naar een hoger niveau te kunnen tillen. Het progressiemodel (bestaande uit drie rubrics) over het sociaalwetenschappelijk redeneren beschrijft de verschillende redeneeractiviteiten in drie niveaus. De meest relevante redeneeractiviteiten voor dit curriculummateriaal uit de drie rubrics zijn hieronder uitgelicht.

Rubric 1 ‘benoemen van het probleem’

Leerlingen worden uitgedaagd om kritisch naar verschillende actuele maatschappelijke problemen te kijken en om(cijfermatige) beschrijvingen in de actualiteit kritisch te interpreteren. Zo leren leerlingen om het probleem van het in onderzoek doen naar en in kaart brengen van etnisch profileren in kaartbrengen. Cijfers kunnen ons vertellen hoe groot het probleem nu eigenlijk is (of dat juist relativeren), denk aan het voorbeeld over de kans om aangevallen te worden door haaien, maar ook over de criminaliteit onder vluchtelingen. Als je kijkt naar de relatieve cijfers en ook de groep vluchtelingen vergelijkt met de cijfers in heel Nederland dan ontstaat er een vollediger beeld van het probleem. Hierdoor krijgt de leerling meer grip op het probleem en verschuift het beheersingsniveaus waarschijnlijk eerder naar niveaus 2 of 3 in de rubric.

Rubric 1-3 ‘redeneren met sociaalwetenschappelijke concepten’

Rubric 1-3  ‘redeneren met distantie’ en ‘reflecteren op eigen betrokkenheid’

In elk  afzonderlijk onderdeel (1 t/m 6, zie figuur 1) wordt gestart met drie vragen: ”Wat vind je van dit probleem? Wat voel je erbij? En welke conclusies trek je?” Hierdoor worden de preconcepties in kaart gebracht. Vervolgens krijgen leerlingen maatschappijwetenschappelijke gereedschappen aangereikt om afsluitend weer de drie vragen te stellen. Leerlingen leren kritisch te reflecteren op het verschil tussen intuïtief oordelen en kritisch redeneren, door hun eigen preconcepties / onderbuikgevoelens te expliciteren en na afloop van de oefeningen (toepassing van de denkstappen) te vergelijken met de conclusies die ze trekken vanuit een beredeneerd sociaalwetenschappelijk perspectief. Bij lesonderdeel 3 bijvoorbeeld krijgen leerlingen eerst de vraag hoeveel mensen er vermoord zijn in Nederland in 2018. Vervolgens zien in een bron dat dit er 119 zijn. Maar wat zegt dit getal? Je hebt eigenlijk te weinig gegevens om op basis van dit ene getal conclusies te trekken. In het lesonderdeel gaan leerlingen dit cijfer vergelijken in de tijd en in internationaal perspectief. Vervolgens leren leerlingen het ook nog te koppelen aan (onder andere) de mate van ongelijkheid in de verschillende landen. Op deze manier krijgen leerlingen een beter beeld en meer context bij het cijfer 119 en zijn zij beter in staat om kritisch te reflecteren op hun preconcepties en eventuele onderbuikgevoelens.

Rubric 1-3 ‘Redeneren met empirische gegevens’, ‘kritisch omgaan met bronnen’ en ‘vergelijken van groepen’

Bij lesonderdeel 2 en 3 gaan leerlingen aan de slag met de cijfers van criminele vluchtelingen. Deze groep gaan zij vergelijken met de cijfers over heel Nederland. Zij maken hiervoor gebruik van gegevens van het CBS. Doordat zij de groepen ook controleren op sociaaleconomische status wordt het een eerlijkere vergelijking (immers vergelijk je nu twee groepen met meer vergelijkbare indicatoren). En door de groepen ook in de tijd met elkaar te vergelijken leer je leerlingen dat je bij het vergelijken niet moet focussen op één cijfer, maar op een trend. Datzelfde doen leerlingen bij lesonderdeel 3 bij het vergelijken van landen op criminaliteit. Ze leren eerst het probleem af te bakenen door te focussen op één onderdeel van criminaliteit (aantal moorden). Op basis van empirische gegevens (o.a. https://ourworldindata.org/homicides) gaan zij landen met elkaar vergelijken en proberen zij mogelijk verbanden te leggen tussen mate van ongelijkheid, culturele dimensies en mate van democratie in de gegeven landen (allemaal op basis van empirische gegevens).

Beschrijving kennisclip
Om leerlingen zich bewust te maken van de complexiteit van het ontcijferen van de actualiteit hebben we een kennisclip gemaakt waarin leerlingen zien hoe zij bepaalde gereedschappen (denkstappen) kunnen gebruiken. In de kennisclip worden betekenisvolle en realistische contexten gekozen om de denkstappen te illustreren. Hieronder een fragment uit de kennisclip waarin geschakeld wordt tussen het grotere doel en een concreet voorbeeld uit de praktijk van de leerlingen.

Figuur 3: Fragment kennisclip ‘de actualiteit ontcijferd’

[…]Denk eens aan de laatste keer dat je cijfers tegenkwam in het nieuws. Grote kans dat die iets te maken hadden met de economische groei, de kosten van de zorg, co2-uitstoot, criminaliteit… Statistieken zijn niet meer weg te denken ons leven. Dat betekent dat we er zorgvuldig mee om moeten gaan. Je kunt de betekenissen van cijfers beter begrijpen als je de context kent; de omgeving rondom de cijfers. Daarom leggen we uit hoe je de actualiteit kunt ‘ontcijferen’.

Is een 6 een hoog cijfer? Voor wie altijd onvoldoendes haalt, is een 6 een grote opluchting, maar iemand die gewend is om 8’en te halen, is met hetzelfde resultaat diep teleurgesteld.  De vraag is ook welke waarde / gewicht je aan de cijfers geeft. Als de toets door iedereen goed is gemaakt, dan is jouw 7 misschien minder waard. Maar is het gemiddelde van een klas een 5.5, dan voelt jouw 7.0 ineens heel goed. De betekenis van een cijfer wordt bepaald door andere gegevens.

Leerlingen kunnen de kennisclip op verschillende momenten gebruiken ter ondersteuning van de lesonderdelen. Dus als zij in lesonderdeel 2 leren om onderscheid te kunnen maken tussen absolute en relatieve cijfers dan kunnen beter op weg worden geholpen door het eerste deel van de kennisclip. Maar de kennisclip is vooral erg bruikbaar bij de eindopdracht, waarin leerlingen zelf bij een nieuwe actuele context leren om de verschillende gereedschappen / denkstappen te kunnen toepassen. Dan kan het goed helpen als zij in deze kennisclip een samenvatting zien (met betekenisvolle voorbeelden) van de verschillende denkstappen.