We bespreken zes didactische aanbevelingen. Deze zijn bedoeld als hulpmiddel om lessen en materialen te ontwikkelen die gericht zijn op het bevorderen en verbeteren van sociaalwetenschappelijk redeneren.
- Bepaal wat je met een specifieke context wilt doen: verwonderen, uitleg geven en/of oefenen.
- Gebruik contexten (bronnen, voorbeelden) die leerlingen verwonderen. Start met een aantrekkelijke aandachtsrichter (teaser) en een serie activerende vragen.
- Stel bij een context ook waarom-vragen (dus niet ‘wat is een Hoge Raad?’, maar ‘waarom is er een Hoge Raad?’).
- Kies contexten die gaan over levensomstandigheden van (groepen) mensen.
- Maak gebruik van tegenvoorbeelden, contrast en vergelijking.
Gebruik contexten/aandachtsrichters die meerdere malen kunnen worden ingezet, zodat je ze op een later moment vanuit andere invalshoeken/concepten kunt analyseren (CCC-benadering). - Verbind grotere, integratieve taken aan een authentieke praktijk (bijvoorbeeld het schrijven van een ingezonden brief, het voeren van een discussie).
- Stem de complexiteit van de taak af op het niveau van de leerlingen.
- Bepaal welke onderdelen (beschrijven, verklaren, oplossen) en/of redeneeractiviteiten uit het progressiemodel van sociaalwetenschappelijk redeneren je extra aandacht wilt geven. Denk hierbij ook aan een leerlijn voor een geheel schooljaar of meerdere schooljaren.
- Leer leerlingen denken in termen van (concepten als) variabelen (de variatie die effect kan hebben op/kan samenhangen met andere variabelen).
- Operationaliseer concepten/variabelen in definities en indicatoren en bouw bij concepten een rijk netwerk op van verschillende associaties en voorbeelden.
- Onderscheid verschillende soorten begrippen (beschrijvende, verklarende, begrippen die kenmerken, principes, processen/mechanismen of instituties beschrijven).
- Maak gebruik van gegevens/bewijs om beweringen over het probleem, oorzaken, gevolgen of oplossingen te ondersteunen. Maak gebruik van (kruis)tabellen, grafieken en ander empirisch materiaal.
- Maak leerlingen bewust van hun referentiekader en eigen selectieve waarnemen.
- Laat de normatieve dimensie zien en leer afwegen/denken over oplossingen door redeneringen te vergelijken (bijvoorbeeld met een redeneerschema).
- Maak opdrachten voor zelfreflectie: vergelijken van nieuwe kennis en standpunten met eerste associaties/standpunt.
- Ontrafel en vergelijk visies en paradigma’s door middel van denk/redeneerschema’s.
- Maak opdrachten vanuit verschillende rollen/perspectieven. Oefen bij maatschappijwetenschappen ook met de rol van de wetenschapper en laat verschillen en overeenkomsten zien met het perspectief van de burger, de politicus of een belangengroep).
- Maak de denkstappen/redeneeractiviteiten zichtbaar. Dat kan aan de hand van een voorbeeld.
- Maak duidelijk waarom een bepaalde redeneeractiviteit nuttig/belangrijk is.
- Oefen de redeneeractiviteiten die nodig zijn voor de hele taak (bijvoorbeeld het onderbouwen met bewijs, vergelijken, causaal redeneren).
- Laat leerlingen oefenen met diverse stappen in het onderzoek doen; door berichten te analyseren op de kwaliteit van het onderzoek en de houdbaarheid van conclusies, door hen het zelf kleine onderzoekjes te laten doen (of te oefenen met onderdelen: operationaliseren/hypotheses formuleren et cetera).
- Geef leerlingen hulpmiddelen om het probleem systematisch te benaderen (vuistregels, checklists, stappenplannen) en de taak te volbrengen. Geef eerst klassikaal toelichting op het hulpmiddel.
- Laat de ondersteuning weg als de leerlingen meer ervaren zijn met een redeneeractiviteit en een taak zelfstandig kunnen volbrengen.
- Schematiseer verbanden tussen concepten (bijvoorbeeld met concept maps, causale schema’s, argumentatieschema’s). Laat samenhang zien tussen de hoofdvragen en hoofdconcepten.
- Gebruik redeneerschema’s om het onthouden en opnieuw kunnen toepassen makkelijker te maken.
- Maak ook de normatieve dimensie en de zelfreflectie duidelijk met denkschema’s.
- Maak (bijvoorbeeld aan de hand van een rubric) duidelijk waar je naartoe werkt (feed up).
- Gebruik verschillende (formatieve) toetsen om te kijken in welke mate leerlingen de redeneeractiviteiten beheersen (zoals definiëren van het probleem, operationaliseren, vergelijken, causaal redeneren, en concluderen op basis van bewijs).
- Laat leerlingen (aan de hand van een rubric of beoordelingscriteria) ook zichzelf of elkaar te beoordelen op de kwaliteit van het redeneren.
- Houd er rekening mee dat leerlingen zichzelf kunnen overschatten.